فراوانى را نديدم ، مگر اين كه در كنارش حقى ضايع شده بود « 1 » و به يكى از فرماندارانش در ضمن سخن از احتكار - كه اساس محروميت‌هاى اجتماعى است - اين مطلب را چنين گوشزد نمود : احتكار به زيان و ضرر توده مردم و از نقص كار فرمانداران است . از احتكار به شدت جلوگيرى كن ! * * * آيا شخصيت بزرگى را شناخته‌اى كه عقل توانايش ، از سيزده‌قرن پيش ، او را براى كشف رمز اصلى انسانيت رهنمون گشت و دريافت كه اين رمز ، پيوند ناگسستنى با توده‌ى مردمى دارد كه حكمرانان و سلاطين زمان ، از بود و نبودش جز به هنگام سوارى و بهره‌بردارى ، آگاه نمىبودند ؟ ! اگر « رافائل » « 2 » يكى از زنان روستايى و كشاورز ايتاليا را براى كشيدن تابلوى مادر مسيح نمونه و سمبل قرار داد ، تا بدين‌وسيله هرگونه مفهوم و معناى پاكى و نيكدلى انسانى را در آن ظاهر سازد ، و اگر « تولستوى » و « ولتر » و « گوته » در پديده‌هاى فكرى و اجتماعى خود ، از روح هنرى رافائل الهام مىگيرند ، اين مرد بزرگ صدها سال پيش بر آنها پيشى گرفت و با اين كه شرايط و امكانات نامساعد او و اجتماع كوته‌فكر و تنگ و محدودى كه در آن به‌سر مىبرد ، با امكانات و اجتماعات مترقى اينها قابل مقايسه نبود ، ولى او در آن زمان با ملوك و فرمانروايان و فرمانداران و سودجويان به ستيزه برخاست و در راه توده مردم ، با فكر كوتاه و سخيف آنان به مبارزه پرداخت . او در حالى كه سوگند ياد مىكند ، مىگويد : « به‌خدا سوگند ، داد ستمديدگان را از ستم‌كاران بستانم و بينى ظالم را ، با اين‌كه او را خوش نيايد ، به خاك بمالم تا او را به

--> ( 1 ) . ما رأيت نعمة موفورة الّا و الى جانبها حق مضيع . ( 2 ) . leahpaR ؛ نقاش معروف ايتاليايى .